همه چیز درباره آنفولانزا؛ از علائم اولیه تا واکسن سالانه

آنفولانزا یکی از شایع ترین عفونت های تنفسی ویروسی است که تقریبا هر سال در فصل سرد، موجی از ابتلا، غیبت از کار و مدرسه و شلوغ شدن مراکز درمانی ایجاد می کند. برآوردهای جهانی نشان می دهد هر سال حدود یک میلیارد نفر در دنیا به آنفولانزای فصلی مبتلا می شوند و بین ۳ تا ۵ میلیون مورد بیماری شدید و صدها هزار مرگ به آن نسبت داده می شود.

برای بیشتر افراد سالم، آنفولانزا بیماری کوتاه مدتی است که بعد از چند روز استراحت و مراقبت در خانه بهبود پیدا می کند؛ اما در کودکان خردسال، سالمندان، زنان باردار و افرادی که بیماری زمینه ای دارند، می تواند به عوارض جدی مثل ذات الریه، تشدید بیماری های قلبی و ریوی و بستری شدن در بیمارستان منجر شود.

در این مطلب از مجله اینترنتی فراوک به زبان ساده توضیح داده می شود آنفولانزا چیست، چه علائمی دارد، چگونه منتقل می شود، چه کسانی در معرض خطر بیشتری هستند، درمان و مراقبت از آن چگونه است و چطور می توانید از خودتان و خانواده در برابر آن محافظت کنید. این متن فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص و توصیه مستقیم پزشک نیست؛ اگر علائم شدید یا نگران کننده دارید، حتما با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.

آنفولانزا چیست و چه تفاوتی با سرماخوردگی و کووید ۱۹ دارد؟

آنفولانزا یک عفونت ویروسی حاد دستگاه تنفسی است که عمدتا بینی، گلو و ریه ها را درگیر می کند. ویروس های آنفولانزا بر خلاف بسیاری از ویروس های سرماخوردگی، تمایل بیشتری به ایجاد تب بالا، درد بدن و احساس کوفتگی شدید دارند و شروع علائم معمولا ناگهانی است؛ یعنی ممکن است یک روز حال نسبتا خوبی داشته باشید و روز بعد به طور ناگهانی دچار تب، لرز و بدن درد شوید.

بیشتر بخوانید: درمان فوری برای سرماخوردگی

آنفولانزا، سرماخوردگی و کووید ۱۹ هر سه بیماری های تنفسی ویروسی هستند، اما رفتار و شدت آن ها متفاوت است. جدول زیر مقایسه تقریبی این سه بیماری را نشان می دهد (برای تشخیص قطعی همیشه باید به پزشک و آزمایش تکیه کرد، نه فقط این جدول):

این تفاوت ها فقط راهنمای کلی هستند. چون علائم هم پوشانی زیادی دارند، در فصل هایی که گردش ویروس های مختلف (مثل آنفولانزا و کرونا) بالا است، اگر در گروه پرخطر قرار دارید یا علائم شدید دارید، مشورت با پزشک و در صورت لزوم انجام تست اهمیت زیادی دارد.

انواع ویروس های آنفولانزا

ویروس های آنفولانزا چند گروه اصلی دارند:

• آنفولانزا A
  مهم ترین نوع از نظر اپیدمی های بزرگ و پاندمی ها است. زیرتیپ های مختلفی دارد که با دو پروتئین سطحی H و N نام گذاری می شوند (مثل H1N1 یا H3N2). این زیرتیپ ها می توانند در طول زمان دچار تغییر شوند و موج های جدیدی از بیماری ایجاد کنند.
• آنفولانزا B
  عمدتا در انسان گردش می کند و می تواند باعث اپیدمی های فصلی شود، اما معمولا به اندازه برخی زیرتیپ های آنفولانزا A شدید نیست.
• آنفولانزا C
  معمولا باعث عفونت های خفیف تنفسی می شود و اهمیت اپیدمیولوژیک کمتری دارد.
• آنفولانزا D
  بیشتر در دام دیده می شود و در حال حاضر نقش ثابت شده ای در بیماری انسان ندارد.

هر سال بسته به این که چه زیرتیپ هایی بیشتر در گردش هستند، شدت فصل آنفولانزا و ترکیب واکسن سالانه متفاوت می شود.

علائم شایع آنفولانزا

آنفولانزا می تواند از یک سرماخوردگی نسبتا شبیه ولی شدیدتر تا یک بیماری جدی با درگیری ریه ها و بستری شدن در بیمارستان طیف وسیعی داشته باشد. علائم شایع شامل موارد زیر است:

• تب (معمولا بالا) یا احساس لرز و تب بدون اندازه گیری
• سرفه (اغلب خشک، اما می تواند همراه خلط باشد)
• گلودرد
• آبریزش یا گرفتگی بینی
• درد عضلات و بدن
• سردرد
• خستگی و بی حالی شدید
• در برخی افراد، به خصوص کودکان، تهوع، استفراغ یا اسهال هم دیده می شود

علائم معمولا ۱ تا ۴ روز بعد از تماس با ویروس شروع می شوند و در بسیاری از افراد، تب و درد بدن طی حدود یک هفته فروکش می کند؛ اما سرفه، احساس ضعف و خستگی ممکن است ۲ تا ۳ هفته طول بکشد.

راه های انتقال و دوره سرایت

ویروس آنفولانزا بسیار مسری است و به چند شکل اصلی منتقل می شود:

• قطرات ریز تنفسی هنگام سرفه، عطسه یا صحبت کردن
• تماس نزدیک با فرد بیمار (مثلا در فضای بسته یا جمع های شلوغ)
• لمس سطوح آلوده (مثل دستگیره در، میز، تلفن) و سپس لمس دهان، بینی یا چشم ها با دست شسته نشده

نکات مهم درباره دوره سرایت:

• ویروس معمولا از یک روز قبل از شروع علائم تا حدود ۵ تا ۷ روز بعد از شروع علائم قابل انتقال است.
• کودکان خردسال و افرادی که سیستم ایمنی ضعیف دارند ممکن است مدت طولانی تری ویروس را پخش کنند.

به همین دلیل، ماندن در خانه هنگام بیماری، رعایت بهداشت دست و پرهیز از حضور در جمع در روزهای اول علائم، در کاهش انتقال نقش مهمی دارد.

چه کسانی در معرض خطر بیشتری هستند؟

آنفولانزا می تواند هر کسی را بیمار کند، اما بعضی گروه ها احتمال بیشتری برای عوارض شدید، بستری یا مرگ دارند. مهم ترین گروه های پرخطر عبارت اند از:

• کودکان زیر ۵ سال (به خصوص زیر ۲ سال)
• سالمندان ۶۵ سال و بالاتر
• زنان باردار و دو هفته اول بعد از پایان بارداری
• افرادی با بیماری های مزمن مثل:
  • بیماری های قلبی و عروقی
  • آسم و سایر بیماری های مزمن ریوی
  • دیابت
  • بیماری های کلیوی یا کبدی
  • برخی بیماری های عصبی و عضلانی
• افرادی که سیستم ایمنی ضعیف دارند (مثلا به دلیل شیمی درمانی، مصرف طولانی مدت کورتون، برخی بیماری های نقص ایمنی)
• افراد با چاقی شدید (شاخص توده بدنی ۴۰ یا بیشتر)
• ساکنان خانه های سالمندان و مراکز نگهداری

اگر شما در یکی از این گروه ها هستید، مهم است که در فصل آنفولانزا برای پیشگیری (مثل واکسن) و نیز در صورت شروع علائم، زودتر با پزشک مشورت کنید.

عوارض احتمالی آنفولانزا

برای بسیاری از افراد، آنفولانزا فقط یک دوره چند روزه تب و بدن درد است؛ اما در برخی موارد می تواند به عوارض جدی تبدیل شود. عوارض مهم شامل این موارد است:

• ذات الریه ویروسی یا باکتریال
• تشدید بیماری های زمینه ای (مثل حمله آسم، بدتر شدن نارسایی قلب یا COPD)
• عفونت های گوش میانی یا سینوزیت
• کم آبی بدن (به خصوص در کودکان و سالمندان)
• در موارد نادر، التهاب مغز (انسفالیت)، التهاب عضله قلب (میوکاردیت) یا نارسایی چند ارگان

در سطح جمعیت، آنفولانزا هر سال مسئول صدها هزار مرگ ناشی از عوارض تنفسی در جهان است، به ویژه در سالمندان و کودکان خردسال.

تشخیص آنفولانزا چگونه انجام می شود؟

در بسیاری از موارد، پزشک می تواند بر اساس علائم بالینی و شرایط اپیدمیولوژیک (مثلا شایع بودن آنفولانزا در جامعه در آن فصل) احتمال بالا یا پایین بودن آنفولانزا را تخمین بزند.

برای تأیید، از آزمایش های مختلف استفاده می شود:

• تست های سریع آنتی ژنی
• تست های مولکولی (مثل PCR) که حساسیت بیشتری دارند

پزشک بر اساس شدت علائم، زمان شروع آن ها، وضعیت سلامت زمینه ای شما و امکان دسترسی به آزمایشگاه، تصمیم می گیرد که آیا به آزمایش نیاز هست یا خیر.

درمان آنفولانزا: از مراقبت در خانه تا داروهای ضد ویروس

درمان حمایتی در خانه

در بیشتر موارد، به خصوص در افراد سالم، درمان اصلی آنفولانزا مراقبت حمایتی است؛ یعنی تمرکز روی کاهش علائم و کمک به بدن برای کنار آمدن با ویروس تا وقتی که سیستم ایمنی آن را کنترل می کند. توصیه های عمومی (نه نسخه فردی) عبارت اند از:

• استراحت کافی و کاهش فعالیت های سنگین
• نوشیدن مایعات کافی برای جلوگیری از کم آبی (آب، سوپ سبک، دمنوش های مجاز برای شما)
• استفاده از داروهای ساده تب بر و مسکن مثل استامینوفن یا ایبوپروفن، در صورتی که برایتان منع مصرف ندارد و طبق مقدار توصیه شده روی بسته یا دستور پزشک
• استفاده از مرطوب کننده هوا یا بخور ملایم برای کاهش سرفه و تحریک گلو
• پرهیز از مصرف خودسرانه چند دارو به طور همزمان، به خصوص داروهای ترکیبی سرماخوردگی، بدون خواندن دقیق برچسب و مشورت با پزشک یا داروساز

نکته مهم: به کودکان و نوجوانان نباید بدون تجویز پزشک آسپرین داد، چون در برخی سنین و شرایط خاص می تواند با عارضه جدی ای به نام سندرم رای همراه باشد.

در بسیاری از دستورالعمل های داخلی نیز تأکید می شود که در موارد خفیف تا متوسط، معمولا استراحت ۳ تا ۵ روزه، مصرف مایعات و درمان علامتی با یک مسکن ساده کافی است و نیاز به درمان های پیچیده یا مراجعه های غیرضروری به اورژانس نیست، مگر این که علائم شدید یا غیرعادی شوند.

داروهای ضد ویروس (آنتی ویروس ها)

برای آنفولانزا چند نوع داروی ضد ویروس اختصاصی وجود دارد که می توانند در برخی بیماران:

• مدت علائم را کمی کوتاه تر کنند
• خطر برخی عوارض (مثل بستری شدن) را کاهش دهند، به خصوص در گروه های پرخطر

نکات کلیدی درباره این داروها:

• بیشترین اثربخشی زمانی است که در ۴۸ ساعت اول شروع علائم مصرف شوند.
• برای همه افراد با علائم خفیف لازم نیست؛ معمولا برای بیماران در معرض خطر عوارض یا افراد با بیماری شدیدتر پیشنهاد می شوند.
• این داروها باید توسط پزشک تجویزشونده باشند و به دلیل عوارض احتمالی و تداخل ها، مصرف خودسرانه آن ها توصیه نمی شود.

اگر در گروه پرخطر هستید و علائم آنفولانزا در شما شروع شده است، تماس زودهنگام با پزشک می تواند در تصمیم گیری درباره نیاز به داروی ضد ویروس مهم باشد.

چرا آنتی بیوتیک معمولا لازم نیست؟

آنفولانزا یک بیماری ویروسی است؛ آنتی بیوتیک ها فقط روی باکتری ها اثر دارند، نه ویروس ها. مصرف آنتی بیوتیک در آنفولانزا فقط زمانی مطرح می شود که پزشک بر اساس معاینه و آزمایش، به عفونت باکتریال ثانویه (مثل ذات الریه باکتریال، عفونت گوش یا سینوزیت باکتریال) مشکوک باشد.

مصرف بی مورد آنتی بیوتیک:

• عوارضی مثل اسهال و حساسیت دارویی ایجاد می کند
• به مقاومت آنتی بیوتیکی کمک می کند؛ یعنی در آینده داروهای موثر کمتری برای عفونت های جدی در دسترس خواهد بود

بنابراین در صورت آنفولانزا، خودسرانه آنتی بیوتیک مصرف نکنید و در صورت تجویز پزشک، نحوه و مدت مصرف را دقیقا رعایت کنید.

پیشگیری از آنفولانزا

واکسن آنفولانزا

موثرترین ابزار برای کاهش خطر آنفولانزای شدید و عوارض آن، واکسن سالانه آنفولانزا است. بسیاری از راهنماهای سلامت، واکسن را برای تمام افراد بالای ۶ ماه توصیه می کنند و اهمیت ویژه ای برای گروه های پرخطر قائل هستند.

نکات مهم درباره واکسن:

• ترکیب واکسن هر سال بر اساس سویه هایی که انتظار می رود بیشتر در گردش باشند به روز می شود.
• واکسن نمی تواند صد درصد جلوی ابتلا را بگیرد، اما:
  • احتمال بیماری را کاهش می دهد
  • در صورت ابتلا، به طور متوسط شدت علائم، احتمال بستری و مرگ را پایین می آورد
• بهترین زمان تزریق، پیش از شروع اوج فصل آنفولانزا است (در نیمکره شمالی معمولا پاییز). اثر محافظتی واکسن حدود دو هفته بعد از تزریق به حداکثر می رسد.

اگر بیماری زمینه ای، بارداری، سن بالا یا کودک خردسال در خانه دارید، صحبت با پزشک درباره واکسن آنفولانزا یکی از مهم ترین قدم های پیشگیری است.

عادت های روزمره برای کاهش خطر

علاوه بر واکسن، چند رفتار ساده ولی مهم می توانند خطر ابتلا و انتقال آنفولانزا را کم کنند:

• شستشوی مرتب دست ها با آب و صابون، به خصوص بعد از سرفه و عطسه، حضور در وسایل نقلیه عمومی، یا لمس سطوح مشترک
• استفاده از محلول های الکلی در مواقعی که دسترسی به آب و صابون ندارید
• پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه یا عطسه با دستمال کاغذی یا خم آرنج، نه کف دست
• دور انداختن سریع دستمال های استفاده شده و شستن دست ها بعد از آن
• پرهیز از تماس نزدیک (مثل بغل کردن یا دست دادن) با افراد آشکارا بیمار
• ماندن در خانه و پرهیز از رفتن به محل کار، مدرسه یا مکان های شلوغ در صورت تب، سرفه و احساس ناخوشی واضح
• تهویه مناسب فضای بسته (باز کردن پنجره ها در صورت امکان) و پرهیز از ماندن طولانی مدت در فضاهای کوچک و پرجمعیت

سبک زندگی سالم

گرچه هیچ رژیم یا مکملی نمی تواند تضمین کند که هرگز به آنفولانزا مبتلا نمی شوید، اما داشتن یک سبک زندگی سالم به سیستم ایمنی کمک می کند بهتر با عفونت ها مقابله کند:

• خواب کافی و منظم
• تغذیه متعادل با میوه و سبزی، پروتئین کافی و محدود کردن غذاهای بسیار فرآوری شده
• فعالیت بدنی منظم متناسب با وضعیت شما
• کنترل بیماری های زمینه ای طبق برنامه پزشک
• پرهیز از سیگار و قلیان

آنفولانزا در کودکان، سالمندان و گروه های خاص

کودکان

کودکان، به ویژه زیر ۵ سال و خصوصا زیر ۲ سال، هم بیشتر به آنفولانزا مبتلا می شوند و هم بیشتر در معرض عوارضی مثل ذات الریه، کم آبی، تشدید آسم و عفونت های گوش قرار دارند.

علائم در کودکان می تواند شبیه بزرگسالان باشد، اما گاهی با علامت های گوارشی (استفراغ، اسهال) همراه می شود. اگر کودک شما:

• نفس نفس می زند یا به سختی نفس می کشد
• بی حال است و به سختی بیدار می شود یا درست ارتباط برقرار نمی کند
• به خوبی مایعات نمی نوشد یا پوشک/دفع ادرار او واضح کم شده است
• تب بالا دارد که با داروهای تب بر ساده پایین نمی آید
• علائمش بهتر شده و دوباره با تب و سرفه شدیدتر برگشته است

باید فورا به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

سالمندان

در سالمندان، آنفولانزا می تواند:

• به سرعت به ذات الریه یا نارسایی تنفسی تبدیل شود
• بیماری های قلبی، ریوی، دیابت و سایر مشکلات مزمن را تشدید کند
• باعث گیجی، افت سطح هوشیاری و افزایش خطر سقوط شود

در این گروه، اهمیت واکسن، مراقبت زودهنگام و مراجعه سریع در صورت تنگی نفس، درد قفسه سینه، گیجی یا تشدید علائم زمینه ای بسیار زیاد است.

زنان باردار

بارداری به طور طبیعی بخشی از سیستم ایمنی و تنفس را تغییر می دهد و زنان باردار را در معرض خطر بیشتری برای عوارض آنفولانزا (به خصوص در سه ماهه دوم و سوم) قرار می دهد. مبتلا شدن در بارداری می تواند خطر بستری، مشکلات تنفسی و در برخی موارد عوارض برای جنین را افزایش دهد.

به همین دلیل، در بسیاری از راهنماها، واکسن آنفولانزا برای زنان باردار توصیه می شود و در صورت شروع علائم، مراجعه زودهنگام به پزشک برای تصمیم گیری درباره درمان ضد ویروس مهم است.

افراد با بیماری های مزمن یا نقص ایمنی

افرادی که بیماری های مزمن ریوی، قلبی، کبدی، کلیوی، دیابت، بیماری های عصبی خاص یا نقص ایمنی دارند، نه تنها بیشتر در معرض خطر عوارض هستند، بلکه ممکن است مدت طولانی تری ویروس را پخش کنند. برای این گروه:

• تزریق منظم واکسن طبق توصیه پزشک
• درمان سریع تر در شروع علائم
• توجه جدی به هشدارهای تنفسی و عمومی

اهمیت بیشتری دارد.

باورهای اشتباه رایج درباره آنفولانزا

در مورد آنفولانزا، چند باور اشتباه رایج وجود دارد که دانستن حقیقت آن ها به تصمیم گیری بهتر کمک می کند:

• «آنفولانزا همان سرماخوردگی شدید است»
  خیر. آنفولانزا می تواند بسیار شدیدتر باشد و خطر عوارض جدی و مرگ در آن بیشتر است، به خصوص در گروه های پرخطر.
• «اگر یک بار آنفولانزا بگیرم، دیگر نمی گیرم»
  ویروس های آنفولانزا مرتب در حال تغییر هستند. ممکن است در سال های بعد به سویه دیگری مبتلا شوید.
• «واکسن آنفولانزا خودِ آنفولانزا را به وجود می آورد»
  واکسن های آنفولانزای تزریقی حاوی ویروس غیرفعال یا قطعات ویروس هستند و نمی توانند بیماری را ایجاد کنند. ممکن است بدن شما در پاسخ ایمنی، تب خفیف یا بدن درد خفیف نشان دهد که با خود بیماری فرق دارد.
• «آنتی بیوتیک آنفولانزا را زودتر خوب می کند»
  آنتی بیوتیک علیه ویروس عمل نمی کند و فقط در صورت عفونت باکتریال همزمان به تشخیص پزشک استفاده می شود. مصرف بی مورد آن، ضرر بیشتر از نفع دارد.
• «آنفولانزا فقط برای افراد خیلی بیمار یا خیلی مسن خطرناک است»
  اگرچه خطر عوارض در این گروه ها بیشتر است، اما حتی افراد ظاهرا سالم هم می توانند دچار عوارض شدید شوند، به خصوص اگر دیر به علائم هشداردهنده توجه شود.

چه زمانی باید حتما به پزشک مراجعه کنید؟

در بیشتر افراد، آنفولانزا با استراحت و مراقبت در خانه بهبود پیدا می کند؛ اما در شرایط زیر لازم است فورا به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید یا با مرکز فوریت های پزشکی تماس بگیرید:

در بزرگسالان

• تنگی نفس، سختی در نفس کشیدن یا نفس نفس زدن
• درد یا فشار مداوم در قفسه سینه یا شکم
• گیجی، خواب آلودگی غیرعادی یا ناتوانی در بیدار شدن مناسب
• تشنج
• عدم ادرار کافی (مثلا عدم دفع ادرار برای ساعات طولانی)
• ضعف شدید یا ناتوانی در راه رفتن
• تب یا سرفه ای که بهتر شده و سپس دوباره با شدت بیشتر برمی گردد
• تشدید واضح بیماری های زمینه ای (مثل بدتر شدن ناگهانی تنگی نفس در آسم یا نارسایی قلبی)

در کودکان

• تنفس سریع یا مشکل در نفس کشیدن؛ کشیده شدن دنده ها با هر نفس
• کبودی لب ها یا صورت
• بی حالی شدید، پاسخ ندادن مناسب، یا ناتوانی در بیدار کردن کودک
• نخوردن مایعات کافی، نداشتن اشک هنگام گریه، یا کم شدن واضح دفعات ادرار
• تب بالا که با تب بر ساده پایین نمی آید یا هر تب در نوزاد خیلی کوچک (مثلا زیر ۳ ماه)
• علائمی که بهتر شده و دوباره با تب و سرفه شدیدتر باز می گردند

در کنار این موارد، هر زمان درباره شدت علائم خود یا فرزندتان نگران هستید، تماس با پزشک یا مرکز مشاوره تلفنی معتبر تصمیم عاقلانه ای است.

جمع بندی و نکات کلیدی

آنفولانزا یک عفونت ویروسی شایع اما بالقوه جدی است. نکات اصلی که ارزش دارد به خاطر بسپارید:

• آنفولانزا با شروع ناگهانی تب، درد بدن و خستگی شدید خود را نشان می دهد و از یک سرماخوردگی ساده جدی تر است.
• بیشتر افراد سالم با استراحت، مایعات و درمان علامتی در خانه طی چند روز تا یک هفته بهبود پیدا می کنند.
• کودکان خردسال، سالمندان، زنان باردار و افراد دارای بیماری های مزمن یا نقص ایمنی در معرض خطر عوارض شدید هستند و باید در پیشگیری و مراجعه زودهنگام جدی تر عمل کنند.
• واکسن سالانه آنفولانزا، به همراه عادت های ساده ای مثل شستشوی مرتب دست و ماندن در خانه هنگام بیماری، راهکارهای اصلی کاهش خطر هستند.
• مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک در آنفولانزا مفید نیست و می تواند مضر باشد؛ داروهای ضد ویروس ویژه آنفولانزا باید فقط با تشخیص پزشک و معمولا در چند روز اول بیماری استفاده شوند.
• آگاهی از علائم هشداردهنده (مثل تنگی نفس، درد قفسه سینه، بی حالی شدید یا کم آبی) و مراجعه سریع در صورت بروز آن ها می تواند از عوارض جدی جلوگیری کند.

با شناخت بهتر آنفولانزا، می توانید در فصل های اوج بیماری، انتخاب های آگاهانه تری برای محافظت از خود و اطرافیان داشته باشید.